Nhạc khí thường dùng trong âm nhạc cổ truyền Việt Nam (phần I)

Với tất cả tình yêu và sự tâm huyết của mình, Nhạc cụ truyền thống cao cấp Tạ Thâm đã và đang nỗ lực hết mình để góp phần nhỏ vào việc bảo tồn, phát triển nền âm nhạc truyền thống Việt Nam. TẠ THÂM nghiên cứu và chế tác những nhạc cụ truyền thống cao cấp, mang nó đến gần hơn với người Việt và bạn bè quốc tế với mong muốn các bạn cảm nhận và trân quý giá trị của các nhạc cụ trong đời sống văn hóa tinh thần người Việt Nam.

Âm nhạc cổ truyền Việt Nam phát triển từ hệ thống bát âm của Trung Hoa. Bát âm là tám loại âm thanh căn bản phát ra từ tám loại vật liệu khác nhau. Tám loại vật liệu của bát âm gồm: bào (tiếng kèn từ các ống tre và còi từ các trái bầu), thổ (tiếng nhạc khí làm bằng đất gồm có chậu sành và trống đất), cách (tiếng trống da), mộc (tiếng nhạc khí làm bằng gỗ, gồm có mõ và phách), thạch (tiếng khánh bằng đá), kim (tiếng nhạc khí làm bằng kim loại như chiêng, chuông), ti (tiếng nhạc khí có dây, như đàn đáy, đàn tỳ bà), và trúc (tiếng sáo trúc và tiêu).

 

 

 

Tuy nhiên, việc sắp xếp nhạc khí theo hệ thống bát âm khá phức tạp, chẳng hạn như âm kim có thể bao gồm nhiều loại nhạc khí đa dạng  nhiều loại nhạc khí đa dạng như chuông, chiêng, trống đồng, dương cầm và kèn dăm. Có thể sắp xếp các loại nhạc khí của âm nhạc cổ truyền Việt Nam theo 3 nhóm chính dựa theo cách chơi như sau:

1.     Nhóm nhạc khí gõ:

• Chập chõa: còn gọi là não bạt, gồm 2 Ä‘Ä©a bằng đồng nhÆ° nắp vung. Khi chÆ¡i, nhạc công sá»­ dụng hai tay chập hai Ä‘Ä©a vào nhau.
• Chiêng: còn gọi là đồng la hoặc lệnh, gồm má»™t Ä‘Ä©a bằng đồng có dạng nhÆ° khuôn đúc bánh. Khi chÆ¡i, nhạc công treo chiêng vào khung và dùng dùi đánh vào Ä‘Ä©a
• Chuông đại hồng: có kích thÆ°á»›c to, âm thanh vang vọng, được sá»­ dụng tại các chùa trong sinh hoạt cúng lá»… và lắng tâm hằng ngày. Tại nÆ°á»›c ta, má»™t số chuông đại hồng có chiều cao vài thÆ°á»›c bà nặng hàng nghìn kilogram. Theo nhà nghiên cứu Thái Văn Khiểm, cho biết tháng TÆ° năm canh dần (1710), chúa Nguyá»…n Phúc Chu cho đúc má»™t chuông đại hồng có kịch thÆ°á»›c khá to tại chùa Thiên Mụ, nặng khoảng 2.052kg. Để lÆ°u danh hậu thế, chúa đích thân làm má»™t bài văn để nghệ nhân khắc vào chuông.
• Dàn biên chung: gồm 12 cái bằng đồng, treo thành hai hàng vào má»™t dàn bằng gá»—, gốc tích từ Trung Hoa, sá»­ dụng cho âm nhạc triều đình. Thông  thường, nhạc khí này đòi hỏi phải có hai nhạc công để trình diá»…n.
• Đàn T’rÆ°ng: được làm bằng nhiều ống tre  dài, ngắn khác nhau. Những ống tre này được kết lại bằng dây và trải ra nhÆ° dạng võng. Đàn T’rÆ°ng có năm thang âm. Khi chÆ¡i, nhạc công dùng que gảy gõ lên các ống tre. Trong má»™t số trường hợp, đàn T’rÆ°ng được Ä‘iều khiển bởi hai nhạc công, má»™t người đánh các nốt trầm bổng trong khi người thứ hai chuyên đánh đệm.
• Khánh: bằng đá, thường được tạc theo hình con dÆ¡i. Dùi đánh thường là thanh sắt tròn. Má»™t trong những nhạc khí căn bản của âm nhạc Phật giáo và Lão giáo thời xÆ°a.
• Mõ: Má»™t nhạc khí chính của âm nhạc Phật giáo, làm bằng gá»—, bên ngoài khắc hình con cá, khoét rá»—ng bên trong để khi gõ tạo ra âm thanh trầm vọng. Mõ loại này được dùng để đệm cho việc tụng kinh trong âm nhạc Phật giáo.
• Mõ song lan: bằng gá»—, mặt tròn nhÆ° cái Ä‘Ä©a, có chuôi để cầm, bên hông có khoét má»™t lá»— hổng nhÆ° cái mõ. Khi chÆ¡i, nhạc công sá»­ dụng má»™t dùi có chuôi cầm, đánh vào mặt Ä‘Ä©a gá»— phát ra tiếng kêu nhÆ° tiếng mõ, dùng trong việc giữ nhịp nhạc. Mõ song lan còn được đặt dÆ°á»›i bàn chân để dậm nhịp.
• Mõ sừng trâu: làm từ Ä‘oạn cong của sừng trâu (dài khoảng 12 phân), má»™t nhạc khí thông dụng của các bá»™ tá»™c thiểu số vùng Trường SÆ¡n. Mõ sừng trâu được sá»­ dụng cho lối hát tuồng, tế lá»… và hòa tấu của triều đình.

Chùm Mõ là một trong 5 công trình nghiên cứu của nghệ sỹ Tạ Thâm đã nhận được giải thưởng của Bộ Văn Hóa trong cuộc trong hội nghị báo cáo những phát minh, cải tiến nhạc cụ dân tộc do Viện nghiên cứu âm nhạc tổ chức.

Sau nhiều năm dày công sưu tầm, nghiên cứu về các loại mõ, nghệ sĩ Tạ Thâm đã sáng chế ra chùm mõ, một nhạc cụ mới đặc sắc trong dàn nhạc dân tộc Việt.

Mõ của Nhạc cụ truyền thống cao cấp TẠ THÂM gồm 2 loại: Chùm mõ chim và dàn mõ. Mõ của TẠ THÂM được các nghệ sỹ yêu mến và lựa chọn trong những buổi biểu diễn chuyên nghiệp.

• Phách: Còn gọi là “sinh tiền”, “sênh tiền” hoặc “sinh”. Má»™t nhạc cụ gồm có hai mảnh bằng gá»—. Má»™t mảnh hình chữ nhật dài khoảng 1 gang tay, có đóng má»™t số Ä‘inh, má»—i Ä‘inh xâu 5 đồng tiền xÆ°a quan lá»— ở giữa. Khi chÆ¡i, nhạc công dùng mảnh gá»— kia gõ vào mảnh gá»— có các đồng tiền, ăn nhịp vá»›i khúc nhạc. Phách là nhạc khí mà ả đào thường đánh đệm khi hát.
• Trống bồng: là nhạc khí màng rung vá»— (má»™t mặt) phổ biến tại Việt Nam, chỉ má»™t mặt trống được bịt bằng da trăn, tang trống dài bằng gá»—, giữa tang trống thắt lại, sá»­ dụng trong hát chèo và hát tuồng, lá»… há»™i và đại nhạc. Khi chÆ¡i trống bồng, nhạc công thường kết hợp vá»›i múa. Âm thanh trống bồng đục và ít vang.
• Trống bát nhã: kích thÆ°á»›c lá»›n, âm thanh vang dá»™i, được sá»­ dụng trong việc hòa tấu tại các chùa.
• Trống bá»™c: là nhạc khí màng rung gõ do người Việt Nam sáng tạo, là loại trống chỉ bịt da má»™t mặt, đường kính khoảng 10cm, đáy rá»™ng hÆ¡n đường kính khoảng 15cm không bịt da. Tang trống bằng gá»— cao khoảng 6cm.
• Trống cÆ¡m: có tên nhÆ° vậy vì trÆ°á»›c khi chÆ¡i, nhạc công dùng cÆ¡m nóng nghiền nhuyá»…n gắn vào mặt trống để tạo âm trầm bổng. Nhạc khí này được sá»­ dụng cho hát chèo và lá»… lạc. Trống cÆ¡m có thể được du nhập từ Chiêm Thành từ thời nhà Trần.
• Trống Chiến: là nhạc khí màng rung gõ của dân tá»™c Việt, trống Chiến còn gọi là trống Trận dùng để chấm câu nói lối hoặc mở đầu những câu hát khách, hát nam hay đánh những Ä‘iệu đâm bang xuất trận trong hát Bá»™i. Nghệ thuật hát Tuồng (hát Bá»™i) ra đời từ bao đời trÆ°á»›c thì Trống Chiến cÅ©ng đã xuất hiện cùng thời gian đó.
• Trống bát câu: dùng cho các loại hát Tuồng và hát Bá»™i.
• Trống Chầu: là nhạc khí mang rung gõ không định âm của dân tá»™c Việt và nhiều dân tá»™c Việt Nam. Trống Chầu còn được gọi là trống Đại cổ, được sá»­ dụng để mở màn má»™t xuất hát trong Ä‘iệu khai tràng của hát Bá»™i, hoặc thi vỡ nÆ°á»›c của hát Chèo. Trống Chầu cÅ©ng dùng để thưởng cho những câu hát êm tai, Ä‘iệu múa đẹp mắt hoặc cách diá»…n nhập thần.
• Trống đồng: má»™t nhạc khí cổ xuất hiện trên má»™t khu vá»±c dài hÆ¡n 8 ngàn cây số, trải từ má»™t số đảo ở Nam DÆ°Æ¡ng qua Mã Lai, dọc vùng Trường SÆ¡n và lÆ°u vá»±c sông Mã, Việt Nam và đến tận má»™t số tỉnh miền Nam Trung Hoa nhÆ° Vân Nam, Quảng Đông, Quảng Tây, Qúy Châu, Tứ Xuyên và Chiết Giang. Trống đồng có nhiều dạng và kích thÆ°á»›c khác nhau. Loại nhiều người biết đến là Đông SÆ¡n, tên của má»™t địa danh ở Thanh Hóa nÆ°á»›c ta.
• Trống mảnh má»™t mặt: còn gọi là Ä‘an diện cổ, chÆ¡i chung vá»›i đàn Đáy trong lối hát ả đào. Người Chàm cÅ©ng có má»™t loại trống tÆ°Æ¡ng tá»±, tên gọi barinung.
• Trống tầm bông: còn gọi là phong yêu cổ. Má»™t mặt hÆ¡i to, giữa thắt lại. KHi đánh tạo ra hai âm trầm bổng khác nhau. Tiếng kêu nhẹ là “tầm”, nặng là “bông”.
• Trúc sinh: tục gọi là đàn khô, hình giống cái thùng vuông, phần trên rá»™ng, phần dÆ°á»›i thắt lại. Trên mặt thùng có các miếng tre già đóng song song. Lúc chÆ¡i, nhạc công dùng hai dùi gõ nhịp trên các thanh tre, tạo ra tiếng kêu lắc cắc giòn giã.
• DÆ°Æ¡ng cầm: có nguồn gốc từ Trung Hoa, gồm 42 dây bằng đồng, có lối bố trí nhÆ° đàn Tranh, riêng mặt đàn thì phẳng. Tuy có cấu trúc của các đàn có dây, dÆ°Æ¡ng cầm được xếp vào nhóm nhạc khí gõ vì khi chÆ¡i, nhạc công sá»­ dụng hai cái vồ bằng kim loại có tay cầm uyển chuyển, đánh vào các dây bằng đồng.

 

Xem thêm các loại đàn về Nhạc cụ dây